Series: AI và Quyền tác giả - Ai tạo ra tác phẩm, AI là tác giả?

Ngày đăng: 11:03 05/09/2026 - Lượt xem: 82

Bà Nguyễn Thị Lê Hiền – Thành viên Hội đồng Khoa học Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo TỪ HOA KỲ, TRUNG QUỐC ĐẾN NHỮNG CÁCH TIẾP CẬN KHÁC TRÊN THẾ GIỚI Khi cùng một công nghệ trí tuệ nhân tạo được sử dụng để tạo ra hình ảnh, một hệ thống pháp luật có thể từ chối bảo hộ, trong khi một hệ thống khác lại công nhận quyền tác giả trong một vụ việc cụ thể. Sự khác biệt đó đến từ cách nhìn đối với AI, hay sâu xa hơn là từ cách mỗi hệ thống pháp luật định nghĩa “sáng tạo của con người”? Một người nhập hàng trăm câu lệnh vào hệ thống AI. Anh ta thử nhiều lần, thay đổi từ khóa, điều chỉnh thông số, lựa chọn một kết quả trong số hàng chục phương án, tiếp tục chỉnh sửa và cuối cùng tạo ra một hình ảnh mà trước đó chưa từng tồn tại. Anh ta có phải là tác giả? Nếu câu trả lời là “có”, cần bao nhiêu đóng góp của con người để một sản phẩm có AI tham gia trở thành tác phẩm được bảo hộ? Nếu câu trả lời là “không”, phải chăng một người có thể đầu tư rất nhiều thời gian, tư duy và quyết định sáng tạo nhưng cuối cùng lại không sở hữu quyền tác giả đối với chính sản phẩm mình đưa ra thị trường?

Sự phát triển của AI tạo sinh đang khiến những câu hỏi tưởng như mang tính lý thuyết trở thành vấn đề thực tế đối với nghệ sĩ, agency, nhà thiết kế, doanh nghiệp truyền thông và các công ty sử dụng AI để tạo tài sản thương hiệu.

Hai vụ việc tại Hoa Kỳ và Trung Quốc cho thấy cùng một câu hỏi có thể được tiếp cận theo những cách khá khác nhau.

1. HOA KỲ: KHI HÀNG TRĂM LẦN ĐIỀU CHỈNH VẪN CHƯA CHẮC TẠO RA QUYỀN TÁC GIẢ

Năm 2022, tác phẩm Théâtre D’opéra Spatial – có thể dịch là “Nhà hát Opera Không gian” – của Jason M. Allen giành giải trong một cuộc thi mỹ thuật tại bang Colorado, Hoa Kỳ.

Điều khiến tác phẩm nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận không phải chỉ vì giải thưởng. Allen đã sử dụng hệ thống AI tạo sinh Midjourney trong quá trình tạo tác phẩm.

Theo hồ sơ của U.S. Copyright Office, Allen giải thích rằng ông đã nhập và điều chỉnh prompt ít nhất 624 lần để đi tới phiên bản mong muốn; sau đó tiếp tục xử lý bằng Adobe Photoshop và Gigapixel AI. Vấn đề xuất hiện khi ông yêu cầu đăng ký bản quyền cho toàn bộ tác phẩm.

Ngày 05/9/2023, Review Board của U.S. Copyright Office giữ nguyên quyết định từ chối đăng ký theo phạm vi yêu cầu của Allen. Cơ quan này cho rằng tác phẩm chứa lượng nội dung do Midjourney tạo ra vượt quá mức không đáng kể và Allen không đồng ý loại trừ phần đó khỏi phạm vi yêu cầu bảo hộ.

Điều đáng chú ý ở đây không phải là Hoa Kỳ tuyên bố “tác phẩm có AI thì không được bảo hộ”. Cách tiếp cận của Hoa Kỳ hẹp và cụ thể hơn: việc sử dụng AI không tự động làm mất quyền tác giả, nhưng phần được yêu cầu bảo hộ phải thể hiện đủ sự sáng tạo của con người.

Tháng 01/2025, U.S. Copyright Office tiếp tục nhấn mạnh rằng copyright có thể tồn tại đối với phần biểu đạt do con người tạo ra, sự lựa chọn – sắp xếp mang tính sáng tạo hoặc các chỉnh sửa đủ điều kiện; trong khi prompt đơn thuần, ở điều kiện công nghệ hiện tại, nhìn chung chưa đủ để người dùng được xem là người kiểm soát các yếu tố biểu đạt cụ thể do hệ thống tạo ra.

Hình 1. Théâtre D’opéra Spatial – tác phẩm trung tâm trong tranh luận của Jason M. Allen với U.S. Copyright Office.

Nguồn: U.S. Copyright Office – Review Board Decision, 05/9/2023

“Nếu người dùng biết mình muốn gì nhưng không thể dự đoán chính xác AI sẽ tạo ra gì, người đó đang sáng tạo sản phẩm hay đang đặt yêu cầu để một hệ thống khác tạo ra biểu đạt?”

2. PROMPT CÓ PHẢI LÀ SÁNG TẠO?

Có lẽ đây là một trong những tranh luận thú vị nhất của thời đại AI.

Hãy so sánh hai trường hợp. Người thứ nhất nhập: “Tạo một bức ảnh cô gái Việt Nam đứng giữa cánh đồng.” Người thứ hai xây dựng một hệ thống câu lệnh chi tiết về nhân vật, vị trí chủ thể, ánh sáng, góc máy, sắc độ, chất liệu, chiều sâu và biểu cảm; sau đó tạo nhiều phiên bản, thay đổi tham số, loại bỏ phần lớn kết quả, tiếp tục chỉnh sửa bản còn lại và hậu kỳ thủ công.

Cả hai đều “sử dụng prompt”. Nhưng đóng góp sáng tạo có giống nhau?

Nếu chỉ tính số câu lệnh, 100 prompt đơn giản có giá trị hơn một prompt được thiết kế cực kỳ chi tiết hay không? Nếu một người chỉ chỉnh sửa 10% hình ảnh nhưng chính 10% đó làm thay đổi hoàn toàn tính nghệ thuật của tác phẩm thì sao? Ngược lại, nếu chỉnh sửa 50% nhưng chỉ là thao tác kỹ thuật, điều đó có đủ để trở thành tác giả?

Pháp luật quyền tác giả vốn không đơn thuần bảo hộ công sức. Thời gian bỏ ra không tự động tạo ra quyền tác giả; số lượng thao tác cũng không đương nhiên đồng nghĩa với sáng tạo.

Câu hỏi có lẽ nên chuyển từ “Con người đã làm bao nhiêu?” sang “Con người đã quyết định điều gì trong hình thức biểu đạt cuối cùng?”

3. TRUNG QUỐC: KHI QUÁ TRÌNH ĐIỀU KHIỂN AI ĐƯỢC NHÌN NHƯ MỘT PHẦN CỦA SÁNG TẠO

Cũng trong năm 2023, Tòa án Internet Bắc Kinh xem xét vụ Li v. Liu liên quan đến một hình ảnh được tạo bằng Stable Diffusion.

Nguyên đơn Li Yunkai sử dụng AI để tạo bức ảnh mang tên Spring Breeze Brings Tenderness – có thể dịch là “Gió xuân mang theo dịu dàng” – rồi đăng lên Xiaohongshu. Sau đó, bị đơn sử dụng lại hình ảnh trong một bài viết mà không được cho phép và xóa dấu nhận diện của nguyên đơn.

Vấn đề trước Tòa vì thế không chỉ là có hành vi sao chép hay không. Trước hết phải trả lời: hình ảnh do AI hỗ trợ tạo ra có phải là một “tác phẩm” được bảo hộ hay không, và người sử dụng AI có thể được xem là tác giả hay không?

Theo bản án, Li đã lựa chọn mô hình, thiết kế prompt và negative prompt, thiết lập – điều chỉnh tham số, thay đổi seed, bổ sung yêu cầu và lựa chọn kết quả qua nhiều bước. Tòa nhận định toàn bộ chuỗi lựa chọn và điều chỉnh này thể hiện sự đầu tư trí tuệ, lựa chọn thẩm mỹ và phán đoán cá nhân của Li.

Từ đó, Tòa công nhận hình ảnh trong vụ việc đáp ứng yêu cầu về tính nguyên gốc và xác định Li là tác giả trong trường hợp cụ thể. Bị đơn bị xác định xâm phạm quyền khi sử dụng lại hình ảnh và loại bỏ thông tin nhận diện.

Hình 2. Spring Breeze Brings Tenderness – hình ảnh AI được tranh chấp trong vụ Li v. Liu.

Nguồn đối chiếu: Beijing Internet Court – Civil Judgment No.11279 (2023)

Điểm đáng chú ý không phải là “Trung Quốc bảo hộ AI”, mà là Tòa đã tìm thấy Dấu ấn sáng tạo của con người trong chính quá trình tương tác với AI.

4. HOA KỲ VÀ TRUNG QUỐC THỰC SỰ KHÁC NHAU Ở ĐÂU?

Nếu chỉ đặt kết quả hai vụ việc cạnh nhau, người đọc rất dễ đi đến kết luận: “Mỹ không công nhận – Trung Quốc công nhận.” Nhưng cách nói đó quá đơn giản.

Điểm khác biệt đáng quan tâm hơn nằm ở cách đánh giá mối quan hệ giữa hành vi của con người và biểu đạt do AI tạo ra.

Hoa Kỳ nhấn mạnh mạnh vào câu hỏi: ai thực sự kiểm soát những yếu tố biểu đạt cụ thể xuất hiện trong sản phẩm cuối cùng? Khoảng cách giữa prompt và output càng lớn, lập luận về human authorship càng khó.

Trong Li v. Liu, Tòa án Trung Quốc đặt trọng lượng đáng kể vào toàn bộ quá trình: người dùng đã thiết kế yêu cầu, lựa chọn, thử nghiệm, điều chỉnh và làm cho kết quả phản ánh lựa chọn thẩm mỹ cá nhân như thế nào.

Một bên thận trọng với khoảng cách giữa prompt và output. Một bên sẵn sàng nhìn rộng hơn vào chuỗi tương tác giữa con người và hệ thống. Nhưng cả hai cách tiếp cận vẫn xoay quanh một chủ thể trung tâm: con người.

5. ANH: MỘT CON ĐƯỜNG THỨ BA – VÀ MỘT QUY ĐỊNH ĐANG ĐƯỢC XEM XÉT LẠI

Nếu Hoa Kỳ và Trung Quốc đều cố gắng tìm dấu ấn sáng tạo của con người trong quá trình sử dụng AI, pháp luật Anh lại có một điểm xuất phát đặc biệt.

Copyright, Designs and Patents Act 1988 từ lâu đã có quy định về computer-generated works – tác phẩm được tạo bằng máy tính trong trường hợp không có tác giả là con người. Trong trường hợp này, luật xác định “tác giả” là người thực hiện những sắp đặt cần thiết để tác phẩm được tạo ra.

Quy định này xuất hiện nhiều thập kỷ trước làn sóng generative AI hiện nay. Chính vì vậy, Vương quốc Anh đã và đang xem xét liệu cơ chế đó còn phù hợp khi hệ thống AI có thể tạo ra biểu đạt phức tạp với mức tự chủ rất cao hay không.

Điểm đáng quan tâm của Anh không phải là một lời giải đã hoàn tất, mà là một câu hỏi chính sách khác: nếu không thể tìm thấy một tác giả con người theo nghĩa truyền thống, liệu pháp luật có nên trao quyền cho người tổ chức hoặc thực hiện các sắp đặt cần thiết để tác phẩm được tạo ra?

6. CÓ PHẢI THẾ GIỚI CẦN MỘT ĐÁP ÁN DUY NHẤT? Giả sử một nhà thiết kế sử dụng cùng một công cụ AI, thực hiện cùng một quy trình và tạo ra cùng một sản phẩm. Nếu tranh chấp được xem xét tại các hệ thống pháp luật khác nhau, kết quả về quyền có thể khác nhau. Điều đó có bất hợp lý không? Có thể. Nhưng cũng có thể đây là hệ quả của việc quyền tác giả không đơn thuần là một bài toán kỹ thuật. Phía sau mỗi quy định là một lựa chọn chính sách về điều mà xã hội muốn khuyến khích và bảo vệ. Chúng ta muốn bảo vệ sự sáng tạo của con người? Công sức và đầu tư của người tạo? Khả năng tổ chức quá trình sản xuất nội dung? Hay động lực kinh tế để những sản phẩm mới tiếp tục được tạo ra? Nếu mở quyền quá rộng, xã hội có thể trao độc quyền cho một khối lượng nội dung mà AI có thể tạo ra gần như vô hạn. Nếu bảo hộ quá hẹp, người sáng tạo và doanh nghiệp lại có thể thiếu động lực đầu tư vào những sản phẩm AI-assisted có giá trị cao. Đây vì thế không còn chỉ là tranh luận của giới nghệ thuật. Nó là câu hỏi về thiết kế thể chế cho một nền kinh tế trong đó năng lực tạo nội dung đang thay đổi rất nhanh.

CÂU HỎI LỚN KHÔNG CÒN LÀ “AI CÓ SÁNG TẠO ĐƯỢC KHÔNG?”

AI rõ ràng đã có thể tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc, video và nhiều hình thức biểu đạt với chất lượng ngày càng cao. Vì vậy, câu hỏi quan trọng hơn đối với pháp luật có lẽ là: khi AI tham gia ngày càng sâu, đâu là phần đóng góp đủ để chúng ta vẫn nói rằng một con người là tác giả?

Hoa Kỳ đang tìm câu trả lời từ mức độ human authorship và quyền kiểm soát đối với biểu đạt. Vụ Li v. Liu của Trung Quốc cho thấy một cách nhìn rộng hơn vào chuỗi lựa chọn và tinh chỉnh. Anh lại đặt ra một mô hình đặc biệt đối với computer-generated works nhưng chính mô hình này cũng đang được xem xét trong bối cảnh mới.

Không nhất thiết phải vội vàng xác định mô hình nào là “đúng” nhất. Điều đáng theo dõi là mỗi hệ thống sẽ dịch khái niệm sáng tạo của con người thành những tiêu chuẩn có thể áp dụng như thế nào khi ranh giới giữa công cụ và người tạo ngày càng khó nhìn thấy.

Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất không phải là “AI có thể trở thành tác giả hay không?”, mà là: “Trong một quá trình mà con người và máy ngày càng đan xen, pháp luật sẽ nhận diện sáng tạo của con người bằng cách nào?”

Và đó có thể mới chỉ là điểm khởi đầu của cuộc tranh luận.

7. TỪ THẾ GIỚI NHÌN VỀ VIỆT NAM: CÂU HỎI NÀO CẦN ĐƯỢC ĐẶT RA?

Việt Nam hiện đã có những quy định mới trực tiếp đề cập đến đối tượng quyền tác giả, quyền liên quan được tạo ra có sử dụng hệ thống AI, với trọng tâm đặt vào đóng góp của con người và mức độ kiểm soát quá trình sáng tạo.

Nhưng khi đưa các tiêu chuẩn đó vào thực tế doanh nghiệp, hàng loạt câu hỏi lập tức xuất hiện: thế nào là “đóng góp đáng kể và mang tính quyết định”? Prompt đến mức nào mới có ý nghĩa pháp lý? Doanh nghiệp cần lưu chứng cứ gì? Nếu agency, nhân viên và AI cùng tham gia thì ai là tác giả, ai là chủ sở hữu?

Cùng đón chờ bài 2 của Series: AI và Quyền tác giả - “Khi doanh nghiệp Việt Nam dùng AI tạo nội dung, AI thực sự có quyền?”

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

1. U.S. Copyright Office – Théâtre D’opéra Spatial, Review Board Decision, 05/9/2023.
2. U.S. Copyright Office – Copyright and Artificial Intelligence, Part 2: Copyrightability, 2025.
3. Beijing Internet Court – Civil Judgment (2023) Jing 0491 Min Chu No.11279.
4. King & Wood Mallesons – China’s First Case on Copyrightability of AI-Generated Picture.
5. UK Government – Copyright and Artificial Intelligence consultation / review materials.